|
'Wachten op de Darwin van de taal'
Columniste Lydia Rood; WereldKrant Zaterdag 19 maart 201
Waarvandaan komt toch die drang tot taalverandering? Er is geen wetenschapper die het weet.
Plotseling zegt niemand meer de plot. Decennialang spraken we over de plot van films, boeken en toneelstukken. Soms werd het woord gebruikt in plaats van ontknoping; soms betekende plot het geheel van verwikkelingen, inclusief de ontknoping.
In de eerste betekenis zeiden we vroeger: clou. In de tweede betekenis zeiden we: intrige. Dat waren de woorden om aan te geven hoe een verhaal zich ontspon. Maar Frans raakte uit. Nu zijn clou en intrige rare oudemensenwoorden geworden. Nu zeggen we plot, we zeggen happy ending (en vaak ook happy end, in ons eigen merk Engels), we zeggen twist in the tail, we zeggen round en flat characters.
We lezen geen Franse romans meer, maar kijken Amerikaanse films. Maar plots zeggen we niet meer: de plot. Van de ene dag op de andere zegt iedereen het plot. Zo eensgezind, dat ik begon te denken dat ik het zelf fout zei.
Gauw Van Dale nageslagen. Nee, Van Dale vindt ook nog dat het dé plot is. Het gaat tegen de normale tendens in. Het aanrecht is tegenwoordig vaker de aanrecht, het deksel is de deksel aan het worden. De kaft is gewoner dan het kaft. En dan zwijg ik nog over de meisje met de hoofddoekje.
Dus vanwaar dat ónzijdige plot?
Zoals een kudde bizons als één koe om kan draaien en heel hard de andere kant op rent, zo doen wij dat met taal ook. Wat drijft de bizons? De taalkundige die daar het antwoord op vindt, is de Darwin van de taal.
Het verschijnsel 'taalverandering' dat o.a. Lydia Rood hier vaststelt, wordt door het onbewuste taalgebruik veroorzaakt. Daardoor is taal niet een bewust beheerst vermogen en goed overwogen keuze van de persoon zelf, maar afhankelijk van de massa. De massa volgt altijd een voorbeeld, tegenwoordig vooral bekende Nederlanders die op de televisie verschijnen. Die hoeven maar één keer een taalfout te maken en juist die fout wordt door hele groepen mensen overgenomen.
Een bekend voorbeeld is de verwisseling van 'deze keer' en 'ditmaal'. Iemand is begonnen met 'dit keer' en meteen verspreidt deze fout zich als een virus; terwijl toch duidelijk moet zijn dat het 'de keer' is en daardoor ook 'deze keer'.
Andere voorbeelden zijn de verwisseling van 'plotseling' en 'eensklaps' met 'plotsklaps' als gevolg, of de verwisseling van 'kennen' en 'kunnen', en van 'zij' en 'hun'.
Een zekere Jo Cals voerde als minister van Onderwijs in 1963 de zogenaamde Mammoetwet in, waardoor het voortgezette onderwijs in Nederland ingrijpend werd veranderd. Cals en zijn ambtenaren lieten dit wilde dier ongehinderd rondstampen in de onderwijswereld, waarna er van het uitstekende onderwijs dat op Nederlandse scholen werd gegeven niet veel meer over was dan de zogenaamde 'pretpakketten', en het VWO ten slotte was gezakt tot het peil van de HAVO. Vóór die tijd kreeg de Nederlandse jeugd grondig onderwijs in de Nederlandse taal, wat toch voor een Nederlander als vanzelfsprekend mag worden aangenomen; ná die tijd kalfde dat deel van het onderwijs af en werd op de basisschool zelfs enige tijd facultatief.
De eenvoudig aan te leren dt-regel voor de verbuiging van werkwoorden bleek opeens te moeilijk te zijn voor die arme kinderen en werd slechts terloops even genoemd. De 'lagere school' werd een 'basisschool' en de onderwijzers leraren... maar alleen in naam. Van zo'n 'leraar' kregen wij als ouders te horen dat het toch zo erg niet was als kinderen eens een foutje maakten; hij was nauwelijks genegen daar op te wijzen en fouten te herstellen. Onze oudste zoon maakte als natuurkundeleraar op het VWO mee dat het peil tot dat van de HAVO terugzakte. Met dank aan de verandering in de onderwijscultuur door Cals' mammoet veroorzaakt - het was kenmerkend dat dit voorwereldlijke dier aan die onderwijswet zijn naam gaf!
Hoe beter een muzikant zijn instrument beheerst, hoe mooier de muziek klinkt die erop wordt gemaakt; datzelfde geldt voor een leerling en het onderwijs in welk vak dan ook dat aan die leerling wordt gegeven.
Maar het is gebruikelijk dat de nieuwe generatie ijverig afbreekt, wat de vorige generatie met zorg heeft opgebouwd!
terug naar Onbewust taalgebruik - naar boven
|
|
